Khi bạn đứng trước một bức tranh sơn mài Việt Nam đẹp, gần như không thể hiểu nó được làm như thế nào. Bề mặt có chiều sâu và ánh sáng không giống bất cứ thứ gì trong tranh phương Tây – bạn gần như có thể nhìn vào trong nó, như thể hình ảnh tồn tại không phải trên bề mặt mà ở đâu đó bên trong chính vật liệu. Hiểu cách sơn mài được làm không làm mất đi sự huyền bí đó. Nếu có, nó còn làm sâu thêm.
Đây là hướng dẫn hoàn chỉnh về quy trình – từ lớp sơn đầu tiên trên gỗ trần đến khoảnh khắc cuối cùng của việc mài khi bức tranh được lộ ra.
Nguyên Liệu Thô: Sơn Ta
Tất cả bắt đầu với sơn ta – nhựa sơn tự nhiên thu hoạch từ cây sơn (Rhus succedanea). Những cây này mọc chủ yếu ở tỉnh Phú Thọ, miền Bắc Việt Nam, nơi khí hậu và đất đai tạo ra nhựa có chất lượng đặc biệt cao.
Sơn ta được thu hoạch bằng cách rạch vỏ cây và thu lấy nhựa chảy ra – một quá trình rất giống khai thác mủ cao su. Nhựa thô là chất lỏng nhạt, trắng đục, tối và đặc lại khi tiếp xúc với không khí. Ở dạng đã qua chế biến, sẵn sàng để dùng làm chất liệu vẽ, sơn ta có màu từ hổ phách đến nâu sẫm.
Chất lượng của sơn ta là nền tảng cho chất lượng của tác phẩm hoàn chỉnh. Các họa sĩ làm việc ở cấp độ cao nhất vô cùng kỹ lưỡng trong việc chọn nguồn sơn – thành phần hóa học của nhựa ảnh hưởng đến cách nó đông cứng, cách nó mài và cuối cùng là bề mặt hoàn chỉnh trông và cảm nhận như thế nào.
Bước 1: Chuẩn Bị Tấm Gỗ
Tranh sơn mài được làm trên tấm gỗ cứng – không bao giờ trên toan, vì toan sẽ uốn cong và làm nứt sơn. Gỗ teak và gỗ thông được dùng phổ biến nhất, được chọn vì tính ổn định và khả năng chống cong vênh. Tấm gỗ được cắt theo kích thước và bề mặt được chà nhám dần dần mịn hơn cho đến khi hoàn toàn nhẵn.
Các lớp sơn đầu tiên được trộn với chất độn – truyền thống là tro bột hoặc mùn cưa mịn – để tạo lớp lót bịt kín gỗ và cung cấp nền ổn định cho các lớp tranh phía trên. Lớp lót này có thể được áp trong hai hoặc ba lớp, mỗi lớp khô hoàn toàn trước khi lớp tiếp theo được áp. Ở giai đoạn này tấm gỗ không trông giống tranh gì cả – nó chỉ đơn giản là một tấm gỗ sẫm màu, đã được bịt kín.
Bước 2: Xây Dựng Các Lớp
Đây là phần dài nhất và đòi hỏi nhất của quy trình. Một bức tranh sơn mài hoàn chỉnh thường chứa từ 15 đến 25 lớp riêng lẻ, mặc dù một số nghệ sĩ làm việc với các tác phẩm lớn áp nhiều hơn đáng kể. Mỗi lớp phải khô hoàn toàn – một quá trình mất vài ngày trong môi trường xưởng vẽ – trước khi lớp tiếp theo được áp.
Giữa các lớp, họa sĩ làm việc. Đây là nơi bức tranh thực sự xảy ra – không phải trong một hành động tạo dấu ấn duy nhất, mà trong sự tích lũy chậm chạp của những quyết định được đưa ra trong nhiều tháng.
Các vật liệu có thể được nhúng giữa các lớp sơn mài bao gồm:
Vỏ trứng: Một trong những vật liệu đặc trưng nhất trong ngôn ngữ sơn mài. Vỏ trứng được dùng để tạo các mảng màu trắng, ngà và trắng kem – nguồn đáng tin cậy duy nhất của màu trắng sáng trong bảng màu sơn mài, vì chất màu trắng không trộn tốt với nhựa sơn. Vỏ được bẻ thành những mảnh nhỏ, đôi khi rất nhỏ, và đặt từng mảnh một lên bề mặt sơn ướt. Khi lớp tiếp theo được áp và mài, vỏ trứng được lộ ra ở bề mặt, độ óng ánh tự nhiên của nó được bảo tồn.
Vàng và bạc dát mỏng: Lá kim loại quý được áp lên bề mặt sơn trong những tờ mỏng đến mức gần như không có trọng lượng. Vàng lá tạo ra những điểm nhấn ấm áp, rực rỡ và nền tranh; bạc lá tạo ra những tông mát hơn. Lá được áp lên bề mặt sơn dính và được đánh bóng xuống, sau đó được các lớp tiếp theo phủ một phần và mài – kết quả là ánh sáng đến từ bên trong bề mặt hơn là nằm trên đỉnh của nó.
Khảm xà cừ: Những mảnh vỏ óng ánh lớn hơn, được cắt và tạo hình để vừa với các khu vực cụ thể của bố cục. Xà cừ thêm màu sắc và hoa văn thay đổi khi góc nhìn thay đổi – xanh lam, xanh lá, hồng, tím – theo những cách mà sơn mài màu không thể đạt được.
Sơn màu: Chất màu được trộn trực tiếp vào nhựa sơn. Bảng màu truyền thống bị giới hạn so với tranh sơn dầu – đỏ sẫm, đen, và một loạt tông đất – nhưng các nghệ sĩ hiện đại đã mở rộng điều này thông qua việc sử dụng cẩn thận các chất màu khoáng và tổng hợp ổn định trong chất liệu sơn mài.
Bước 3: Quá Trình Mài
Khi tất cả các lớp đã được áp và lớp cuối cùng đã đông cứng hoàn toàn, quá trình mài bắt đầu. Đây là giai đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao nhất của quy trình – và tiết lộ nhiều nhất.
Mài được thực hiện bằng tay, làm việc qua các chất mài mòn ngày càng mịn hơn: đá bọt thô để loại bỏ những đỉnh cao nhất của bề mặt, sau đó đá bọt vừa, rồi than mịn, và cuối cùng là hỗn hợp được làm từ chất mài mòn rất mịn trộn với dầu. Ở mỗi giai đoạn, vật liệu được loại bỏ khỏi bề mặt – và khi nó được loại bỏ, các lớp bên dưới bắt đầu hiện ra.
Họa sĩ không thể dự đoán đầy đủ những gì sẽ được lộ ra trong quá trình mài. Mối quan hệ giữa các lớp – cách vỏ trứng nằm bên cạnh lớp vàng, cách một lớp màu trong suốt tương tác với nền sẫm bên dưới – chỉ hoàn toàn nhìn thấy được khi bề mặt đã được cắt lại để lộ chúng. Đây là lý do tại sao tranh sơn mài đòi hỏi một loại tin tưởng đặc biệt vào quy trình: bạn cam kết với một quá trình hành động trong nhiều tháng làm việc và chỉ khám phá kết quả vào cuối.
Giai đoạn mài cuối cùng sử dụng hỗn hợp rất mịn và chính bàn tay của họa sĩ – không có công cụ – để đưa bề mặt đến trạng thái hoàn chỉnh. Một họa sĩ sơn mài bậc thầy có thể cảm nhận qua đầu ngón tay liệu bề mặt đã sẵn sàng chưa, liệu có cần thêm một lần nữa không, liệu chiều sâu và ánh sáng có phải là những gì tác phẩm yêu cầu không.
Tại Sao Quá Trình Này Quan Trọng
Hiểu quy trình này thay đổi cách bạn nhìn vào tranh sơn mài. Mỗi bề mặt là kết quả của nhiều tháng làm việc kiên nhẫn, lành nghề. Mỗi mảng vỏ trứng được đặt từng mảnh một. Mỗi điểm sáng của vàng lá được áp, phủ, và từ từ lộ ra. Ánh sáng bạn nhìn thấy không phải là thủ thuật của vecni hay men – đó là chiều sâu quang học thực sự của một bề mặt được xây dựng từ nhiều lớp trong suốt, mỗi lớp góp phần vào những gì mắt nhận thức.
Đây cũng là lý do tại sao các tác phẩm sơn mài tuyệt vời không rẻ để sản xuất và không thể được sao chép trung thực với chi phí thấp. Thời gian, kỹ năng, vật liệu, và tính không thể đảo ngược của mọi quyết định được đưa ra trong quá trình – đây là những gì bạn đang mua khi bạn mua một bức tranh sơn mài Việt Nam gốc.
Hãy Đến Xem Trực Tiếp
Tại Hanoi Art Gallery, đội ngũ của chúng tôi có thể dẫn bạn qua các kỹ thuật được sử dụng trong bất kỳ tác phẩm cụ thể nào trong bộ sưu tập – giải thích vật liệu nào được sử dụng, cách các hiệu ứng cụ thể được đạt được, và quy trình tiết lộ điều gì về ý định của họa sĩ. Chúng tôi tin rằng hiểu cách một bức tranh được làm là một phần của việc hiểu chính bức tranh đó.
36-38 Tràng Tiền, Hà Nội | hanoiart36@gmail.com | WhatsApp/Zalo: +84 984 589 999
